مسمط
مسمط در لغت به معنی «مروارید به رشته کشیده شده» و در اصطلاح ادبی نام یکی از قالب های شعری قدیم است که برای اولین بار «منوچهری دامغانی» (شاعر قرن پنجم) در این قالب شعر سرود. این قالب از چند رشته تشکیل شده و هر رشته قافیه ای جداگانه دارد. ابیات هر رشته به غیر از مصراع آخر هم قافیه اند. مصراع آخر رشته ها بند نامیده می شود و بندها نیز هم قافیه اند. بندها حلقه ی اتصال همه رشته ها به یکدیگر هستند.
علاوه بر اینکه منوچهری بنیان گذار این قالب است، بهترین مسمط ها نیز از سروده های اوست و بیشتر هم مسمط مسدس سروده است. با اینکه مسمط یکی از قالب هایی است که کمتر مورد توجه بوده اما علاوه بر منوچهری، در دوره قاجار «قاآنی» نیز به این قالب روی آورد و مسمط های دلنشینی از خود به جاگذاشت.

خیزید و خز آرید که هنگام خزان است باد خنک از جانبِ خوارزم وزان است
آن برگِ رزان است که بر شاخِ رزان است گویی به ‌مَثَلْ پیرهن رنگرزان است
دهقان ز تعجب سرِ انگشت گزان است
کاندر چمن و باغ نه گُل ماند و نه گلنار

در تصویر زیر ترتیب قرار گرفتن قافیه ها را در بند و رشته ی یک مسمط مربع می بینید:

-------------------- × ------------------- ×

--------------------‌ × ------------------- +


--------------------‌ = ------------------- =

--------------------‌ = ------------------- +


مسمط ها انواع مختلف مثلث (3 مصراعی)، مربع (4 مصراعی)، مخمس (5 مصراعی)، مسدس (6 مصراعی) و مثمن (8 مصراعی) دارند. مسمط مسدس رایج ترین نوع مسمط است.

مسمط مثلث یعنی وقتی که شاعر یک بیت به عنوان رشته و یک مصراع به عنوان بند می سراید و مجموع هر رشته و بند 3 مصراع است مانند نمونه زیر از ناصرخسرو:

ای گنبد زنگارگون ای پرجنونِ پرفنون هم تو شریف و هم تو دون هم گمره و هم رهنمون
*دریای سبز سرنگون پر گوهر بی منتهی

مسمط مخمس، مسمطی است که شاعر 5 مصراع می سراید که 4 مصراع اول (2 بیت) رشته و یک مصراع آخر بند است مانند نمونه زیر از شیخ بهایی:

تاکــــی به تمنای وصال تو یگـــانه اشکم شود از هر مژه چون سیل روانه
خواهد به سر آید، شب هجران تو یا نه؟ ای تیر غمت را دل عشاق نشانه
*جمعی به تو مشغول و تو غایب ز میانه

مسمط مسدس، مسمطی است که شاعر مجموعاً شش مصراع می سراید که 4 مصراع (2 بیت) رشته و دو مصراع آخر بند هستند، مانند نمونه زیر از منوچهری:

خیزید و خز آرید که هنگام خزان است باد خنک از جانبِ خوارزم وزان است
آن برگِ رزان است که بر شاخِ رزان است گویی به ‌مَثَلْ پیرهن رنگرزان است
*دهقان ز تعجب سرِ انگشت گزان است
*کاندر چمن و باغ نه گُل ماند و نه گلنار

علاوه بر توضیحات بالا، مسمط یک ویژگی مهم دیگر دارد. مسمط را «شعر مسجع» هم می گویند و این عنوان به این دلیل است که ابیات آن را می توان به چهار بخش هم وزن تقسیم کرد که در سه بخش نخست سجع و در بخش چهارم قافیه رعایت شده است. مانند نمونه زیر از مولانا:

دیده سیرست مرا، جان دلیرست مرا زهره شیرست مرا، زهره تابیده شدم
شکر کند عاشق حق، کز همه بردیم سبق بر زبر هفت طبق، اختر رخشنده شدم
باش چو شطرنج روان، خامش و خود جمله زبان کز رخ آن شاه جهان فرخ و فرخنده شدم

نوع دیگری از مسمط وجود دارد که «مسمط تضمینی» نامیده می شود. در این نوع از مسمط شاعر ابیاتی را از شاعری دیگر تضمین می کند مانند نمونه زیر از ملک الشعرای بهار که یکی از شعرهای معروف سعدی را تضمین کرده است. ابیاتی که در گیومه هستند سروده ی سعدی و سایر ابیات از ملک الشعرای بهار می باشد:

سعدیا چون تو کجا نادره گفتاری هست یا چو شیرین سخنت نخل شکرباری هست
یا چو بستان و گلستان تو گلزاری هست هیچم ار نیست‌، تمنای توام باری هست
«‌مشنو ای ‌دوست که غیراز تو مرا یاری هست
یا شب و روز به جز فکر توام کاری هست‌»
لطف گفتار تو شد دام ره مرغ هوس به هوس بال زد وگشت گرفتار قفس
پای‌بند تو ندارد سر دمسازی کس موسی این‌جا بنهد رخت به امید قبس
«‌به کمند سر زلفت نه من افتادم و بس
که به هر حلقهٔ زلف تو گرفتاری هست‌»


در پایان به عنوان نمونه بخش کوتاهی از مسمط معروف منوچهری را با هم می خوانیم:

گویی بط سپید جامه به صابون زده ‌ست کبک دری ساق ها در قدح خون زده‌ ست
بر گل ‌تر عندلیب گنج فریدون زده‌ ست لشکر چین در بهار بر که و هامون زده‌ ست
لاله سوی جویبار لشکر بیرون زده‌ ست
خیمهٔ او سبزگون، خرگه او آتشین

از دم طاووس نر ماهی سربر زده‌ ست دستگکی موردتر، گویی برپر زده ‌ست
شانگکی ز آبنوس هدهد بر سرزده‌ ست بر دو بناگوش کبک غالیهٔ تر زده‌ ست
قمریک طوقدار گویی سر در زده‌ ست
در شبه گون خاتمی، حلقهٔ او بی ‌نگین

باز مرا طبع شعر سخت به جوش آمده‌ ست کم سخن عندلیب دوش به گوش آمده‌ ست
از شغب خرد ما لاله به هوش آمده ‌ست زیر به بانگ آمده ست بم به خروش آمده‌ ست
نسترن مشکبوی مشکفروش آمده ‌ست
سیمش در گردنست، مشکش در آستین
ثبت نظر
نام و نام خانوادگی :
آدرس الکترونیکی:


کانون ارتباطات و تبلیغات فرا